yapıları bakımından kelimeler

YAPILARI BAKIMINDAN KELİMELER


1. Basit Kelimeler: Kelime kökü ek alsa bile anlamca bir değişikliğe uğramamışsa bu tip kelimelere BASİT KELİMELER denir. Genellikle kök halindeki (bazen gövde) kelimelerdir.
Yurdumuzun denizleri balık yönünden pek zengin sayılmaz. (Burada "deniz" kelimesi -leri ekini almasına rağmen anlamı değişmemiştir. buna göre "deniz" ismi basit bir kelimedir.

2. Türemiş Kelimeler: Kök veya gövde halindeki kelimelere yapım ekleri eklenerek meydan gelen yeni kelimelere TÜREMİŞ KELİME denir.

Kelimeler sonlarına bazı ekler alarak değişik biçimlerde cümlede kullanılırlar.
Türkçede ekler ikiye ayrılır:

1. Yapım Ekleri: Kelimelerin sonlarına eklenerek yeni anlamda kelimeler türeten eklere YAPIM EKLERİ denir.

Dilimizde çeşitli yapım ekleri vardır: -lik -li -ci -cik -sız -şer -cık -im -ma -iş -si -gen -tı -giç -gın... Bu ekler ses uyumuna göre kelimelere eklenirler.

mimar - mimar_lık göz - göz_lük duvar - duvar_cı

2. Çekim Ekleri: Eklendikleri kelimeleri çekimli hale getiren yani yeni anlamda kelime türetmeyen eklere ÇEKİM EKLERİ denir. Çekim ekleri kelimelerden yeni kelime türetmezler.

ders + ler + i + miz + de __ derslerimizde .................. kaldır + dı __ kaldırdı

3. Birleşik Kelimeler: Dilimizde iki veya daha fazla kelime birleşerek başka anlamda yeni bir kelime meydana getirirler. Böyle kelimelere BİRLEŞİK KELİME denir.

Beşiktaş Çanakkale devekuşu...

DİĞER KELİME ÇEŞİTLERİ


Edatlar: kendi başlarına anlamı olmayan ancak cümlede beraber kullanıldığı kelimeler arasında ilgi kuran kelimelere EDAT denir.
İçerde bulunan birkaç çalı çırpı ile ateş yaktık.
Aslan gibi delikanlı diye seni tanıttı.
Ahmet'e göre sen daha çlışkansın.
Yaşamak için çalışmak l3azım.

Dilimizde kullanılan edatların büyük bölümü tümleç olarak kullanıldığında zarf tümleci gibi görev yaparlar. Unutulmaması gereken şudur: Edat olan kelimeler yalnızca kelimeler arasında ilgi kurarlar.
Başka edat olan kelimeler: dek deği üzere karşı beri yana bile öte ikenötürü...

Bağlaçlar: Cümleler arasında ilgi kuran birbirine bağlayan kelimelerdir. Tek başlarına anlamsızdırlar. Ancak cümle içinde anlam bulurlar.
ki ya da ama lakin veya veyahut fakat meğer zira madem ile...

Açlık ve yorgunluktan gözleri kapandı.
Hem gel diyorsun hem de beni beklemiyorsun...

Ünlemler: Sevinme kızma korku acıma şaşma gibi ansızın beliren duyguları bazı sesleri belirtmeye yarayan kelimelerdir.
Ünlemelr ünlem cümleciklerinde kullanılır ve bu çeşit cümlelerin sonuna ünlem işaredi konur.

Mükemmel! Harika! Şahane!
Yaşa varol!
Eyvah yanıyoruz!
Vur kardeşim vur hayın düşman yurdumu almaya!


HECE

Hece: Ağzımızın bir hareketiyle çıkan seslere HECE denir.
Kelimeler hecelerden heceler harflerden meydana gelir. A E I İ O Ö U Ü derken ağzımızı bir kez açıp kapatıyoruz. Aynı şekilde "al bal çal kol il öl..." derken ağzımızı bir kez açıp kapatıryoruz.

Türkçede heceler şöyle meydana gelmiştir.

Bir tek sesli (ünlü) harften meydana gelen heceler: a e ı i o ö u ü
Bir sesli bir sessiz harften meydana gelen heceler: al at ak ay...
Bir sessiz bir sesli bir sessiz harften meydana gelen heceler: bel bol kal gel...
Bir sesssiz bir sesli harften meydana gelen heceler: ba da ka la ...
Bir sesli iki sessiz harften meydana gelen heceler: alt üst ırk...
Bir sessiz bir sesli iki sessiz harften meydana gelen heceler: kurt yurt Türk...
Dilimizdeki heceler en az bir en çok dört harfli olurlar

Heceler tek başlarına anlamsızdırlar. Yalnız bazı heceler kelime olarak kullanılır. Bu kelimeler anlamlıdır. bal bel kol dal çal yal hal Türk kürk...

HARF - KAYNAŞTIRMA HARFLERİ - ÜNLÜ DÜŞMESİ - ULAMA

Harf: Ağzımızdan çıkan sesleri yazıda göstermek için kullanılan işaretlere HARF denir.
Alfabemizde 29 harfin 8 i sesli (ünlü) 21 i sessiz (ünsüz) dür. Sessiz harfleri sesli harfler yoluyla söyleyebilmekteyiz.
Sesli harfler de kalın ve ince sesliler olmak üzere ikiye ayrılırlar:

Kalın Sesliler: a ı o u
İnce Sesliler : e i ö ü

Kaynaştırma Harfleri: Dilimizde sesli ile biten bir kelimeye sesli ile başlayan bir ek geldiğinde araya "y ş s n" harflerinden biri girer. Bu harflere kaynaştırma hafrleri diyoruz. Bu harfleri "yaşasın" kelimesinde geçen sessiz harflere bakarak kolayca anlayabiliriz.
oku - y - acak ___ okuyacak
yaz - acak - s - ınız ___ yazacaksınız iki - ş - er ___ ikişer
kare - n - in ___ karenin

Ünlü düşmesi: Dilimizde iki heceli bazı kelimeler belli ekler aldıklarında ikinci hecedeki ünlülerini düşürürler:
ağız
alın
beyin
karın Ağzını sonuna kadar açtı.
Alnına ıslak bez koyunca ateşi biraz düştü.
Şekildeki insan beynini inceleyiniz.
Karnı çok acıkmış olmalı.

Ulama: Dilimizde cümleler okunurken kelimelerin sonlarında bulunan sessizler kendilerinden sonra gelen kelimelerin ilk harfi sesli ise bu sesliye bağlanarak okunurlar.
Emanet_eşeğin yuları gevşek olur.
Geniş_ovayı seyre daldı.
Elbisenin_ütüsü bozulmuş. Emane - teğeğin yuları gevşek olur
Geni - şovayı seyre daldı.
Elbiseni - nütüsü bozulmuş.

BÜYÜK SES (ÜNLÜ) UYUMU

Herhangi bir kelimenin Türkçe olup olmadığını anlamak için arayacağımız ilk özellik büyük ünlü kuralına uyup umadığıdır.
kiralamak __ ki - ra - la - mak __ İnce sesli ile başlamış kalın sesli ile bitmiş. uymaz
merdiven __ mer - di - ven __ Büyük Ünlü Uyumuna uyar

İstisnalar:

Ses değişikliğine uğrayan kelimelerde bu kural aranmaz. (elma - alma anne - ana kardeş - kardaş hangi - kangı...)
Birleşik kelimelerde bu kural aranmaz (ağabey gecekondu başöğretmen delikanlı...)
Türkçeye yabancı dillerden giren kelimelerde kural aranmaz (Cumhuriyet misafir otobüs televizyon cami...)
-yor -ken -ki -leyin -imtırak -daş eklerinde bu kural aranmaz (ekşimtırak sabahleyin sonraki...)
KÜÇÜK SES (ÜNLÜ) UYUMU
Sesli harfler ağzımızdan çıkış durumlarına göre bazı özellikler taşır
DÜZ-GENİŞ
a e
DÜZ -YUVARLAK
o ö
DAR-DÜZ
ı i
DAR-GENİŞ
uü
Düz Sesliler : a e ı i
Yuvarlak Sesliler: o ö u ü
Dar Sesliler : ı i u ü
Geniş Sesliler : a e o ö
Türkçede bir kelimenin ilk hecesindeki sesli harf:

Düz ise sonra gelen hecelerin ve eklenen eklerin de düz olur.
Yuvarlak ise sonra gelen hecelerin ve eklenen eklerin de seslileri ya düz - geniş veya dar - yuvarlak olur.
Kelimenin ilk hecesinde "a" varsa daha sonraki hecelerde de "a" veya "ı" bulunur: kadın kalın adam aman...
"e" den sonra "e" veya "i" gelir: elek eşit erik esen...
"ı" den sonra "a" veya "ı" gelir: kırık çıkık kımız kısa kına...
"i" den sonra "e" veya "i" gelir: çilek kiriş çiçek biniş...
"o" den sonra "a" veya "u" gelir: kova koru sopa...
"ö" den sonra "e" veya "ü" gelir: ölüm örgü sopa
"u" den sonra "a" veya "u" gelir: kuyu kuzu kuşak kulak...
"ü" den sonra "e" veya "ü" gelir: üzüm üzgün güzün üzmek...

Yorum Yaz